Leuk

Leuk — Loèche in het Frans — ligt op een naar het zuiden gekeerde helling op 731 meter, precies waar het Rhônedal een lichte bocht inzet: vanuit het stadje reikt de blik stroomafwaarts tot Martigny. Erboven verheft zich een plateau met een groot satellietontvangststation. Als hoofdplaats van zijn district beslaat de gemeente 55,36 km², bijna voor de helft bebost, en eind 2024 telde zij 4.340 inwoners.

Het is een van de weinige Walliser gemeenten die beide oevers van de Rhône bezitten. Op de linkeroever, in de vlakte, vestigde La Souste zich aan de voet van een geweldige puinkegel, opgebouwd door het materiaal van de Illgraben. Ten westen van de bergbeek begint het bos van Finges, het Pfynwald, een van de grootste dennenbossen van Midden-Europa, beschermd als reservaat; ten oosten strekt zich een breed landschap van houtwallen en weiden uit. Tussen een niet ingedijkte Rhônebedding, dit bos en de droge graslanden van de helling is Leuk een belangrijke broedplaats en een centrum voor vogelobservatie.

De bebouwing vertelt over het dubbele gezag over het stadje. De Sint-Stefanuskerk, gotisch onder een romaanse toren, bewaart haar fresco's, een archeologische crypte en een knekelhuis met een dodendans; de bijbehorende schedelwand loopt over meer dan 20 meter. Het bisschopskasteel, lange tijd zomerresidentie van de bisschoppen van Sion, kreeg hedendaagse ingrepen naar ontwerp van Mario Botta; eromheen staan het renaissancekasteel De Werra, een vijfhoekig stadhuis en de versterkte Dalatoren. Tussen het stadje en La Souste bewaart de bedevaartskapel Ringacker, gebouwd in 1694, een hoogaltaar dat de beeldhouwer Johann Sigristen in 1705 voltooide, en het op één na oudste orgel van Wallis, na dat van de basiliek van Valère.

De wijnstok houdt de helling — petite arvine, pinot noir, fendant — en een wijngaardpad van 66 kilometer vertrekt hier naar Martigny. De gemeente spreekt voor 86,9 % Duits, met een Franstalige minderheid van 12,3 %: de taalgrens loopt vlakbij, en de plaats draagt twee namen zonder dat de een de ander verdringt.

Waarom deze plek bijzonder is

Leuk dankt zijn eigenheid aan een ligging. Het stadje klampt zich vast aan de laatste helling voordat het Rhônedal afbuigt, en de gemeente, een van de weinige in Wallis met beide oevers, telt landschappen bij elkaar op die zelden samenkomen: de puinkegel van de Illgraben, het dennenbos van Finges, een rivier zonder dijken, en daarboven een stenen stadje waarvan het bisschopskasteel de hand van Mario Botta heeft ontvangen.

Geschiedenis en oorsprong

De naam duikt in 515 op in een archiefstuk, in de vorm Leuca; de herkomst blijft omstreden en wordt in verband gebracht met een Indo-Europese wortel voor licht — in het Gallisch betekende leucos helder, schitterend. De Romeinen, die de nabije Gemmipas aanlegden, brachten er de wijnstok. In 1142 komt Leuk onder het gezag van het prinsbisdom Sion en wordt het kasteel zomerresidentie van de bisschop; omstreeks 1260 verkrijgt het stadje zijn vrijheden en de status van zelfstandige stad. In de middeleeuwen en de renaissance telde men er meer dan twintig molens en evenveel advocaten met een praktijk. De Reformatie vond hier haar Walliser haard, onder leiding van Michael Mageran, waarna Leuk toch katholiek bleef. In de nacht van 27 mei 1799 stelde de slag bij Finges de Fransen tegenover de Boven-Wallisers, die het onderspit dolven, en het stadje werd geplunderd. In 2013 werd de voormalige gemeente Erschmatt eraan toegevoegd.