Soazza

Soazza ligt op een terras aan de rechteroever van de Moesa, op 620 meter, in het Italiaanstalige dal van de Mesolcina — 29 kilometer van Bellinzona, 88 van Chur. Het compacte dorp vestigde zich op de resten van een gletsjerdrempel die de rivier heeft doorbroken, precies op het scharnier tussen het hoge en het lage dal. In het westen scheidt een kam de Mesolcina van het Calancadal; in het oosten strekt de gemeente zich uit tot aan de Italiaanse grens, over een bijna lege ruimte waar alleen het gehucht Druna bewoond is. De waterval van Buffalora stort twee kilometer ten zuiden van het dorp.

De gemeente beslaat 46,4 km² en het gebruik ervan is snel verteld: 53,7 % bos, 37,7 % onproductieve grond, grotendeels berg, 7,2 % landbouwgrond, waaronder 286 hectare alpenweide, en 1,5 % bebouwing en wegen. Het hoogste punt, de Piz Pombi, bereikt 2.967 meter en markeert de grens met Mesocco en met Italië. Op 31 december 2020 telde de gemeente 324 inwoners; de officiële taal van het dal is Italiaans, de gesproken taal een Lombardisch dialect.

De naam duikt in 1203 op in de vorm Soaza. De gemeenschap is al in 1359 zelfstandig, maar blijft lang kerkelijk verbonden aan de collegiale kerk van San Vittore, waaraan ze in 1626 nog tienden afdraagt. In 1480 treedt Soazza samen met Mesocco vrijwillig toe tot het Grijze Verbond. De parochiekerk van Sint-Maarten, vermeld vanaf 1219, werd tussen 1626 en 1639 vergroot; ze staat op een rotsuitloper en is via een trap bereikbaar vanaf de in 1751 gebouwde kapel van de Madonna Addolorata. Boven het dorp diende een hospitium uit de eerste helft van de 16e eeuw van 1636 tot 1922 als zetel van de kapucijnen; het bewaart fresco's van Francesco Antonio Giorgioli.

De middelen waren schraal. Akker en weide hielden het dorp eeuwenlang in leven, maar men moest weg: men emigreerde als schoorsteenveger, glazenmaker of huisschilder, en er ontstonden andere ambachten, waaronder de bewerking van speksteen. Een muildierpad verbond Soazza via het Val della Forcola met Menarola en Chiavenna; tot het begin van de 19e eeuw werden er zout, zijde en stoffen over gedragen. De dorpskern geldt vandaag als Zwitsers cultuurgoed van nationaal belang, samen met de Casa Paret, de kerk van Sint-Maarten en het hospitium.

Waarom deze plek bijzonder is

Een gemeente van 46,4 km² voor 324 inwoners, meer dan de helft bos en meer dan een derde kaal gesteente: Soazza is een dicht opeen gebouwd dorp aan de rand van een grote leegte. Het staat op wat rest van een door de Moesa doorbroken gletsjerdrempel, op het scharnier van de twee Mesolcina's, en zijn kern — de Casa Paret, de kerk van Sint-Maarten op haar uitloper, het kapucijnenhospitium met de fresco's van Giorgioli — is aangewezen als cultuurgoed van nationaal belang. Op 21 juni 2024 nam een overstroming ongeveer honderd meter van de A13 boven de Moesa mee, op het grondgebied van de gemeente.

Geschiedenis en oorsprong

Het dorp is gebouwd op wat overblijft van een door de Moesa doorbroken gletsjerdrempel, precies daar waar het dal van niveau verandert. De archieven tellen de etappes: eerste vermelding in 1203, gemeentelijke zelfstandigheid in 1359, toetreding tot het Grijze Verbond in 1480, aankoop van de alp Ingamba, op het gebied van Lostallo, in 1710 voor 1.000 daalders. De bebouwing bewaart het spoor van de families die het maakten: het Palazzo a Marca, een in 1642 opgetrokken stenen kubus, de Casa Paret uit de 16e eeuw, de villa Mazzoni van 1916, in gehouwen blokken en naar romaans model. Op het grondgebied liggen ook napjesstenen, waaronder die van Soliva, de zogenoemde astronomische.