Arlesheim

Arlesheim ligt tussen de Birs en het Gempenplateau, midden in de streek Birseck, en is hoofdplaats van het gelijknamige district van Basel-Landschaft. Het middelpunt van het dorp is geen straat maar een plein: dat wat de kanunniken van het Bazelse domkapittel lieten aanleggen toen zij in 1679 uit Freiburg im Breisgau kwamen. Hun kapittelkerk en hun huizen sluiten het af. De plannen zijn van Jakob Engel, een architect uit Mesocco; de residentie werd tussen 1679 en 1692 gebouwd, het plein zelf tussen 1679 en 1687.

Het interieur van de kapittelkerk werd tussen 1759 en 1761 herzien door Franz Anton Bagnato. Giuseppe Appiani schilderde wanden, plafonds en altaren; Francesco Pozzi voerde het stucwerk uit naar een model van Johann Michael Feuchtmayer; het orgel is van Johann Andreas Silbermann. Aan de rand van het dorp markeren de Andlauerhof, een adellijk huis uit 1616, en de ruïne van kasteel Birseck, waarvan de oorsprong teruggaat tot de dertiende eeuw, de ingang van het beboste domein.

De Ermitage beslaat zo'n veertig hectare en is daarmee de grootste Engelse landschapstuin van Zwitserland. Balbina von Andlau-Staal en haar neef, kanunnik Heinrich von Ligerz, namen het initiatief; hij ging open op 28 juni 1785. Grotten, vijvers en paden vormen een bewust geleide route, en in een van de holen werd het oudste bekende neolithische graf van Zwitserland opgegraven. Eind 1792 brandde een deel van de tuin af, waarna Franse troepen hem in 1793 vrijwel volledig verwoestten; wat men er vandaag doorloopt stamt in hoofdzaak van de wederopbouw die Balbina's zoon Conrad von Andlau vanaf 1812 met hulp van Ligerz ondernam.

Waarom deze plek bijzonder is

Twee gebaren uit dezelfde tijd liggen hier op enkele minuten lopen van elkaar: een kanunnikenplein dat vanaf 1679 in één ontwerp werd aangelegd, en een landschapstuin van veertig hectare die in 1785 openging, de grootste van het Engelse soort in het land. De tweede werd in 1793 verwoest en vanaf 1812 weer opgebouwd, zodat men er minder een decor van de Verlichting leest dan een reconstructie uit het begin van de negentiende eeuw.

Geschiedenis en oorsprong

De bodem is sinds het paleolithicum bewoond: in de grotten van de Ermitage en de Hollenberg kwamen skeletten, werktuigen, maalstenen en sieraden tevoorschijn. In 1239 wordt de plaats, onder de schrijfwijze Arlisheim, bij het bisdom Bazel gevoegd. De burchten Birseck en Reichenstein worden door de aardbeving van Bazel in 1356 verwoest en daarna herbouwd. Het domkapittel vestigt zich er in 1679. Door het Congres van Wenen in 1815 bij Zwitserland gevoegd, wordt de gemeente in 1833 districtshoofdplaats, bij de oprichting van het halfkanton Basel-Landschaft. Sinds september 1999 staat de Ermitage in de kantonnale inventaris van beschermde natuurobjecten.