Goetheanum

Het Goetheanum staat op een heuvel bij Dornach, 10 kilometer ten zuiden van Bazel. Het huisvest de Algemene Antroposofische Vereniging en de Vrije Hogeschool voor Geesteswetenschap, beide gesticht door Rudolf Steiner, die de plek naar Goethe noemde onder verwijzing naar het werk van de dichter. Rond een grote theaterzaal liggen een openbare bibliotheek, een boekhandel, leslokalen en lezingzalen; er worden nog altijd integrale uitvoeringen van Faust gegeven, naast concerten en euritmievoorstellingen, en elk jaar vinden er verscheidene congressen plaats.

Het gebouw dat men ziet is het tweede. Het eerste, waarvan de eerste steen op 20 september 1913 werd gelegd, was een houten constructie met dubbele koepel, 80 bij 60 meter op de grond en 34 meter hoog, bedoeld voor ongeveer 900 toeschouwers; leden van zeventien toen met elkaar in oorlog verkerende naties werkten er samen aan. Het werd in september 1920 ingewijd, van binnen nog onvoltooid, en door brandstichting verwoest in de oudejaarsnacht: op nieuwjaarsochtend van 1923 restten alleen de betonnen funderingen.

Rudolf Steiner ontwierp de opvolger in maart 1924; de bouw in gewapend beton besloeg de jaren 1925 tot 1928. Het gebouw meet 85 bij 91 meter aan de basis en is 37 meter hoog, en het was het eerste bouwwerk van dat formaat in dit materiaal. Ruw ingewijd, kwam het slechts in etappes gereed: de grote zaal op de bovenverdieping bleef tot 1957 onvoltooid, werd vanaf augustus 1996 herzien en met Pasen 1998 ingewijd. Zij biedt plaats aan 1.000 personen; een tweede zaal op de begane grond, de Grundsteinsaal, aan 450.

Twee werken lopen door deze geschiedenis heen. Eerst de glas-in-loodramen: gegraveerd volgens de arceertechniek, ontstaat het motief uit de wisselende dikte van het gekleurde glas, zodat de tekening alleen leesbaar wordt door het licht dat erdoorheen valt; Assja Toergenjev voerde die van het tweede gebouw uit. Dan de gebeeldhouwde groep van de Mensheidsrepresentant, 9,50 meter hoog en zo'n twintig ton zwaar, van Edith Maryon en Rudolf Steiner: zij ontkwam aan de brand omdat zij nog niet geplaatst was.

Waarom deze plek bijzonder is

Het tweede Goetheanum is het eerste monumentale bouwwerk in gewapend beton: 85 bij 91 meter aan de basis, 37 meter hoog, een gegoten massa waarvan de hoeken krommingen zijn en de openingen onregelmatige vormen. Het werd opgetrokken als antwoord op brandstichting, precies op de plek van het houten gebouw dat het vervangt, en had zeventig jaar nodig om af te komen, van 1928 tot 1998.

Geschiedenis en oorsprong

Het plan was niet voor Dornach bedoeld. De voorstellingen van de antroposofische beweging vonden plaats in gehuurde zalen, met name in München tussen 1910 en 1913, en daar moest een eigen theater verrijzen; stedenbouwkundige en bestuurlijke redenen verhinderden dat. Leden van de Vereniging boden Rudolf Steiner toen een terrein aan op een heuvel bij Dornach, nabij Bazel, en het Münchense ontwerp werd aan de nieuwe omgeving aangepast.