Aumüli

De Aumüli is een gehucht in de gemeente Stallikon, in het district Affoltern van het kanton Zürich, aan de zuidvoet van de Albis, ten oosten van Stallikon, tussen de gehuchten Gamlikon en Tägerst, aan de Reppisch. Het ontleent zijn naam aan de historische molen in het centrum: in 1993 samen met de bijgebouwen beschermd als object van kantonnaal en nationaal belang, is het de enige stenen molen in het Knonauer Amt (district Affoltern) met behouden aloud waterrecht, rad en zagerij. Het Federaal Bureau voor Cultuur nam de molen eind 2012 op in de federale inventaris van te beschermen dorps- en stadsgezichten (Isos).

De eerste molen van de Aumüli dateert vermoedelijk uit de 9e eeuw, wat haar tot een van de oudste van het kanton Zürich zou maken; documenten bevestigen haar bestaan in elk geval sinds 1328. Ze bevoorraadde oorspronkelijk de molens van Stallikon, Wettswil, Bonstetten, Aeugst am Albis, het Aeugstertal met het Obertal, en Buechenegg, verbonden door directe paden — een karrenpad liep nog tot de aanleg van de weg in 1860 dwars door het molenerf tussen Bonstetten en Langnau. Op haar hoogtepunt telde ze twee waterraderen voor een of twee maalwerken en een ontbolsterrad, plus een zaagrad; iets hogerop dreef de Vormühle, met twee andere raderen, een maalsteen, een hennepbreker en twee voederstampers aan.

De dubbele schuur, gebouwd in 1852 in de Berner landbouwstijl die Berner immigranten meebrachten, verving een oudere, kleinere stalgebouw; in 1892 kreeg ze een verhoogde inrit. In 1872 verwierf de uit Bern ingeweken Johann-Ulrich Weyermann het domein met 24 hectare land en 5,5 hectare bos; de Weyermanns dreven er handel in graan en hout, veeteelt, een voermansbedrijf en paardenfokkerij. Aan verval prijsgegeven, wordt de molen sinds 1999 gerestaureerd door de stichting en de vereniging Pro Aumüli, grotendeels vrijwillig: het eeuwenoude wateraanvoerkanaal en de Reppisch-stuw werden in 2007 vernieuwd, en het waterrad drijft sindsdien, na een onderbreking van 117 jaar, opnieuw de maalwerken en de vellingzaag aan. In 2012 werd de tweeverdiepingen tellende vakwerk-spycher gerestaureerd en de pruimenbrandewijnstokerij van het domein weer in bedrijf genomen.

Waarom deze plek bijzonder is

De Aumüli is de enige stenen molen in het Knonauer Amt die aloud waterrecht, rad en zagerij als één geheel heeft behouden: een compleet mechanisme, gedocumenteerd sinds 1328 en vermoedelijk gebouwd in de 9e eeuw, dat door verval 117 jaar lang zweeg voordat een vrijwilligersstichting het vanaf 1999 weer op gang bracht. Het waterrad maalt er opnieuw spelt en drijft de zaag aan, in een gehucht dat ooit zes naburige plaatsen via directe paden bevoorraadde.

Geschiedenis en oorsprong

De molen, gedocumenteerd sinds 1328 en vermoedelijk gebouwd in de 9e eeuw, bediende Stallikon, Wettswil, Bonstetten, Aeugst am Albis en Buechenegg totdat de weg van 1860 de plaatselijke verkeersstromen veranderde. In 1993 beschermd en eind 2012 op de Isos-lijst geplaatst, wordt ze sinds 1999 gerestaureerd door de stichting en de vereniging Pro Aumüli: het in 2007 vernieuwde waterkanaal en de Reppisch-stuw lieten het rad, na 117 jaar stilstand, zijn maal- en zaagfunctie terugwinnen.