Bauen

Bauen is een voormalige gemeente in het kanton Uri, die op 1 januari 2021 fuseerde met Seedorf en die in 2018 een inwonertal van 165 telde op 3,78 vierkante kilometer, een dichtheid van 49 personen per km2. Het dorp ligt aan de westoever van het Urnersee, een arm van het Vierwoudstrekenmeer, aan de voet van de Bauenstöcke; het grondgebied grenst in het noorden en westen aan Seelisberg, in het oosten aan het meer en in het zuiden aan Isenthal, terwijl het gehucht Isleten, twee kilometer naar het zuidoosten, op de delta van de Isenthalerbach ligt. De ligging aan het meer en de veelvuldige föhn geven het een ongewoon mild klimaat, waarin vijgen en palmbomen groeien.

In 1851 bouwde Carl Emanuel Müller een papierfabriek op het industrieterrein van Isleten. Ongeveer twintig jaar later, rond 1871, sloot de Zweedse scheikundige Alfred Nobel, stichter van de Nobelprijs, zich aan bij Karl Müller junior om er een dynamietfabriek op basis van nitroglycerine te stichten: de elfde fabriek van dit type ter wereld, die op grond van een exclusief contract de Eedgenootschap bevoorraadde, met name voor de in 1872 begonnen bouw van de Gotthardtunnel, en voor de tunnels door de Axen en in het Urner Oberland. De fabriek, die tijdens de twee wereldoorlogen tot 150 arbeiders in dienst had, produceerde vanaf 1875 ook de door Nobel uitgevonden springstofgelatine, anderhalf keer krachtiger dan dynamiet; de bevolking van het dorp piekte in 1941, op het hoogtepunt van deze activiteit, op 208 inwoners en daalde daarna weer. De explosievenproductie in Isleten stopte in 2003, nadat de fabriek tweemaal van eigenaar was gewisseld.

De parochiekerk van Sint-Ida, in neoklassieke stijl, werd gebouwd tussen 1808 en 1812; een monument uit 1901 eert er pater Alberich Zwyssig, componist van de Zwitserse Psalm, het volkslied, die in 1808 in Bauen werd geboren en in 1854 stierf. Het dorp bewaart talrijke houten huizen, waaronder dat van de Oberer Baumgarten, gebouwd in 1678 voor raadsheer Aschwanden. Het wapen van Bauen, sinds 1843 gebruikt voor de plaatselijke schietvereniging, toont een vlammend gouden hertengewei op een zwart veld, verwijzend naar de heilige Ida van Toggenburg, patrones van de kerk.

Waarom deze plek bijzonder is

Bauen dankt zijn eigenheid aan een zeldzaam contrast: een klimaat aan het meer, mild genoeg voor vijgen en palmbomen, en, twee kilometer verderop op de delta van de Isenthalerbach, een van de allereerste dynamietfabrieken ter wereld, rond 1871 gesticht door Alfred Nobel zelf en contractueel verplicht de bouw van de Gotthardtunnel te bevoorraden. Het dorp is ook de geboorteplaats van pater Alberich Zwyssig, componist van de Zwitserse Psalm, die later het volkslied werd.

Geschiedenis en oorsprong

Op het industrieterrein van Isleten maakte een in 1851 geopende papierfabriek rond 1871 plaats voor een dynamietfabriek, gesticht door Alfred Nobel en Karl Müller junior: de elfde fabriek van haar soort ter wereld, die op grond van een exclusief contract de Eedgenootschap bevoorraadde, eerst voor de in 1872 begonnen Gotthardtunnel, daarna voor de tunnels door de Axen en in het Urner Oberland. Vanaf 1875 produceerde ze ook Nobels uitvinding, springstofgelatine. De explosievenproductie er eindigde pas in 2003.