Bern, oude stad

De oude stad van Bern ligt in de bocht van een schiereiland dat de Aare bijna volledig omsluit. Hertog Berthold V van Zähringen sticht de stad hier in 1191; de Cronica de Berno noemt die datum. Het geheel staat sinds 1983 op de werelderfgoedlijst van UNESCO, onder criterium (iii), en behoort tot de Zwitserse cultuurgoederen van nationaal belang. Wat beschermd wordt is geen reeks losse monumenten, maar een compleet stadsweefsel, dat evenzeer op zijn samenhang steunt als op zijn gebouwen.

Op 14 mei 1405 neemt een brand de stad weg. De herbouw gebeurt in Berner zandsteen, de in de omgeving gewonnen molasse, en daar komt de eenheid van kleur in het centrum vandaan: gevels, arcades en omlijstingen behoren tot hetzelfde materiaal. Het jaartal 1405 markeert dan ook minder een vernietiging dan een verandering van staat — de houten stad wordt een stenen stad, en blijft dat. Het zandsteen geeft het centrum tot vandaag zijn onmiskenbare kleur.

Drie elementen ordenen de lezing van dit centrum. Eerst de arcades: ruim zes kilometer overdekte galerijen lopen op de begane grond van de huizen langs de straten. Dan de fonteinen uit de 16e eeuw, die midden op de rijweg beschilderde allegorische figuren oprichten. En ten slotte de Zytglogge, wiens eerste functie die van stadspoort was, rond 1218-1220 herbouwd en in 1771 gerestaureerd: de toren, op 540,5 meter hoogte, draagt een astronomisch uurwerk uit de 16e eeuw, en het carillon zet drie minuten voor het hele uur in.

Met de bouw van de kathedraal, het Münster, wordt in 1421 begonnen en het werk loopt door tot het einde van de 16e eeuw; de torenspits haalt 100 meter. De ingeschreven omtrek blijft bescheiden van omvang: de referentiegegevens geven 91,86 hectare. Op die schaal laat de stad zich van het ene eind naar het andere te voet doorkruisen, en de aantrekkingskracht zit evenzeer in de rijen arcades als in de opmerkelijke gebouwen die ze verbinden — hier hoort de continuïteit van het gebouwde bij het beschermde object.

Waarom deze plek bijzonder is

Wat Bern onderscheidt is de samenhang van het geheel, niet de opeenstapeling van losse stukken. Na de brand van 14 mei 1405 wordt de stad in één materiaal herbouwd, het plaatselijke zandsteen, op een terrein dat de Aare vrijwel aan alle kanten afsluit. Het resultaat is een centrum waar ruim zes kilometer arcades, fonteinen uit de 16e eeuw en een uit een stadspoort voortgekomen klokkentoren een doorlopend weefsel vormen: het is dit geheel, en niet een afzonderlijk gebouw, dat de inschrijving van 1983 onder criterium (iii) erkent.

Geschiedenis en oorsprong

De geschiedenis van de plek verdicht zich rond twee data. In 1191 sticht hertog Berthold V van Zähringen de stad in de bocht van de Aare. Op 14 mei 1405 neemt een brand de houten stad weg en de herbouw legt het Berner zandsteen op, dat de kleur van het centrum voor eeuwen vastlegt. Daartussen verrijst de Zytglogge: oorspronkelijk een stadspoort, rond 1218-1220 herbouwd, in 1771 gerestaureerd en in de 16e eeuw voorzien van het astronomische uurwerk dat hem vandaag zijn naam geeft.