Évolène

Évolène ligt op de bodem van het val d'Hérens, op 1.370 meter, aan de oever van de Borgne. Het is het volkrijkste van de zes dorpen van de gelijknamige gemeente — bijna 800 inwoners — en herbergt het bestuur, de school en de winkels, op een rij langs een dorpsstraat van houten huizen op stenen onderbouw. De gemeente zelf beslaat 209,94 vierkante kilometer en telde 1.666 inwoners op 31 december 2024: als twaalfde in grootte van Zwitserland is zij voor twee derde mineraal, 67,8 % van haar oppervlak is onproductief. Daarboven rijst de Dent Blanche tot 4.358 meter.

De vijf andere dorpen verdelen zich naar hoogte en zon. Villa, La Sage en La Forclaz liggen op een naar het zuiden gekeerd terras, zo'n 300 meter boven de vlakte tussen Évolène en Les Haudères; hun weiden klimmen tot 2.700 meter. Les Haudères, ongeveer 450 inwoners, staat waar de Borgne de Ferpècle en de Borgne d'Arolla samenkomen, aan de voet van de Dents de Veisivi. Arolla, op 2.000 meter, is het hoogste en het meest afgelegen, aan de hoogteroute van Chamonix naar Zermatt. Het gehucht Lannaz, in de ISOS-inventaris opgenomen als van nationaal belang, zet zijn huizen en de Sint-Laurentiuskapel in een ring rond een weide; er wonen nu nog maar een vijftiental mensen.

De late ontsluiting van het dal is nog in de gebruiken te lezen. De klederdracht werd hier langer gedragen dan elders, en het dialect van Évolène, een Frans-Provençaalse vorm, blijft de omgangstaal van de zestigplussers, die kinderen nog thuis leren. Het carnaval is de zichtbaarste uiting: het loopt van 6 januari tot vastenavond. De naam van het dorp komt van de beek die in het midden ervan ontspringt — ewe, water in het Frans-Provençaals, gevolgd door een bijvoeglijk naamwoord dat men met zachtheid verbindt; in het Walliser patois heet het Èvouolïn-na, Oleïnna in de plaatselijke variant, en Evolena in het Duits.

Waarom deze plek bijzonder is

Wat Évolène onderscheidt heeft minder met het decor te maken dan met de duur. Het dorp leefde tot het begin van de 20e eeuw vrijwel zelfvoorzienend: geen rijweg naar Sion vóór 1862, geen auto vóór 1926, geen postkoets vóór 1950. Dat uitstel liet overleven wat de ontsluiting elders heeft uitgewist — een nog gesproken Frans-Provençaals dialect, een klederdracht die nooit helemaal verdween, een carnaval dat twee wintermaanden vult.

Geschiedenis en oorsprong

De plaatselijke overlevering plaatst de stichting van het dorp omstreeks 1200, maar de documenten beginnen pas in de 14e eeuw: in 1369 sloten de mensen van Évolène een verdrag met die van de Valpelline, aan de andere kant van de col de Collon, waarlangs de uitwisseling toen liep. De eerste parochiekerk werd in 1446 gebouwd; de parochie heeft Johannes de Doper als patroon, gevierd op 24 juni. Pas in 1806 werd Évolène een zelfstandige gemeente, en tot 1922 bleef het met Saint-Martin verbonden. Het toerisme kwam in de 19e eeuw — het Hôtel de la Dent-Blanche opende in 1857 — waarna de bouwplaats van de Grande Dixence het dal in de 20e eeuw veranderde en wegen, drinkwater en elektriciteit tot in Arolla en Ferpècle bracht.