Breil/Brigels

Breil/Brigels ligt op een terras op 1.280 meter aan de rechterzijde van het Vorderrheindal, in de Surselva. Het gemeentelijke gebied stijgt in het noorden tot de waterscheiding, richting Bifertenstock, Muttenstock en Hausstock, en daalt in het zuiden tot de dalbodem: het dorp zelf, de dorpsdelen Danis-Tavanasa en Dardin-Capeder en het gehucht Vàli horen erbij. Op 1 januari 2018 voegden Andiast en Waltensburg/Vuorz zich erbij, tot dan zelfstandige gemeenten.

Ten noordwesten van het dorp, op de oosthelling van de Piz Dado, laat het reservaat Scatlè sinds 1911 een sparrenbos volledig onbeheerd, tussen 1.580 en 2.015 meter, naast de Flem in het lage deel van het Val Frisal. Duitstalige bronnen noemen het het hoogst gelegen oerbos van sparren in Europa — een bewering die hier door geen enkele wetenschappelijke bron wordt bevestigd.

De herkomst van de naam is omstreden: Duitse bronnen brengen hem terug op het Keltische briga, de versterkte hoogte, Engelse op brigilo, het stadje. De plaats verschijnt in 765 als Bregelo, in het testament van bisschop Tello van Chur, die de centrale hoeve van het dorp aan de abdij van Disentis nalaat; de kerk van Sint-Maria en de kapel van Sint-Eusebius komen in 1185 door pauselijke bevestiging eveneens aan de abdij. De toren van Marmarola, zetel van de familie de Latour, brandt in 1496 af en blijft een ruïne. De pest slaat tweemaal toe: 316 doden in 1550 en 130 in 1631. In 1738 kopen de inwoners de tiendrechten af.

De weg naar Waltensburg, geopend in 1870, maakte een einde aan het isolement en begeleidde het begin van het zomertoerisme. In 1943 gaf de gemeente de louter Duitse naam Brigels op voor de dubbele naam Breil/Brigels; de aanleg van de liften van Pez d'Artgas in 1972 richtte haar op de wintersport. De omgangstaal blijft het Sursilvan, de kapel Son Sievi is geklasseerd als cultuurgoed van nationaal belang, en sinds 2017 hoort het dorp bij de vereniging Les plus beaux villages de Suisse.

Waarom deze plek bijzonder is

De naam alleen al vertelt de geschiedenis van het dorp: gewoon Brigels tot 1943, daarna Breil/Brigels, het Reto-Romaans eerst, in een gemeente waar het Sursilvan de dagelijkse taal is gebleven. Boven de daken laat het reservaat Scatlè sinds 1911 een sparrenbos zonder kap oud worden, tussen 1.580 en 2.015 meter, op een hoogte waar het bos zijn grens al raakt.

Geschiedenis en oorsprong

Op de heuvel van Sint-Eusebius stond een hoogteversterking voordat de naam van de plaats in 765 als Bregelo in de teksten kwam: bisschop Tello van Chur liet toen de centrale hoeve na aan de abdij van Disentis. Vanaf 1185 hield de abdij de kerk en de kapel, daarna de bescherming van het land en de hoge rechtspraak. De toren van Marmarola brandde in 1496 af. De pest nam 316 mensen weg in 1550 en 130 in 1631. Het afkopen van de tiendrechten in 1738 maakte de greep losser; de weg van 1870, de naamswijziging van 1943 en de liften van 1972 deden de rest.