Ennenda

Ennenda is een voormalige gemeente van het kanton Glarus, sinds 1 januari 2011 samen met Netstal en Riedern opgegaan in de gemeente Glarus. Het grondgebied, 22,23 km² groot, omvat de plaatsen Ennetbühls, Oberdorf, Sturmigen en Ennetberge; het grenst aan Filzbach, Glarus, Mitlödi, Mollis, Netstal, Obstalden en Sool. Ennenda ligt tegenover Glarus, op de rechteroever van de Linth, aan de voet van de Schilt; het laagste punt, het Alpenbrückli, ligt op 462 m, terwijl de Schwarzstöckli, het hoogste punt van de gemeente op de grens met Sool, 2348 m bereikt — de Hächlenstock, op 2316 m, is de hoogste top die volledig binnen de gemeentegrenzen ligt. De grond is verdeeld in 35,5% landbouwgrond, 37,7% bos, 3,8% bebouwde grond en 22,9% onproductieve grond; de gemeente telde eind 2024 2684 inwoners, een dichtheid van 121 per km².

De bergen boven Ennenda ontstonden tijdens de hoofdoverschuiving van de Glarner Alpen (de Glarner Hauptüberschiebung); een bijzondere steensoort, verrucano, komt binnen het Glarnerland vrijwel uitsluitend hier voor. De lagere hellingen dragen de sporen van enorme rotsblokken die door de eeuwen heen naar beneden zijn gestort — de bekendste is de Gesslerstein — en het risico op modderstromen en steenslag blijft bestaan; beschermingsmuren en -kanalen, aangelegd ten zuiden van de gemeente, leiden zo nodig rots, puin en water naar de Linth af. In het noorden ontgint de Kalkfabrik Netstal een kalksteenafzetting.

De plaatsnaam verschijnt in de 14e eeuw in een grondregister van de Habsburgers en van Säckingen als 'Obront und Nydern Ennent-A' — Ennet-A, 'voorbij de rivier'. Het dorp was vanaf 1395 cijnsplichtig aan de abdij van Säckingen, en in 1528 werd er de Reformatie ingevoerd. Het gebruik van waterkracht — molen, zaag, hennep- en vlasstamper — is vanaf 1417 gedocumenteerd. Vanaf 1616 begon Jakob Bellersheim, afkomstig uit Hessen, met de vervaardiging van leistenen tafels; het ambacht bloeide van het midden van de 17e tot het midden van de 18e eeuw, hield de meeste huishoudens van het dorp bezig met productie en export, en maakte van Ennenda een handelsdorp waarvan de firma's — de Wienerhandlung Jenny-Aebli & Co. vanaf 1750, het huis Markus Oertli & Sohn in Riga, de Holländer Handelsgesellschaft Weber-Aebli & Co. — in heel Europa actief waren. De hervormde kerk werd gebouwd in 1774, nadat een sneeuwstorm de inwoners met Kerstmis 1773 verhinderde de diensten in Glarus bij te wonen; de pastorie volgde in 1775.

Na de neergang van de handelshuizen vestigden zich textieldrukkerijen en andere industrieën, en investeerden de inwoners van Ennenda ruim voorbij hun eigen dorp. Het eerste schoolgebouw van het kanton werd hier in 1832 ingewijd. Tegen het einde van de 19e eeuw werd Ennenda de rijkste gemeente van Zwitserland, een rijkdom die tot uiting komt in het Gemeindehaus, gebouwd in 1889-1890 door de architecten Jacques Kehrer en Karl Knell — gekozen uit 31 inzendingen, voor een kostprijs van destijds 180.000 frank — en in de Villastrasse; rond 1900 bestond er geen inkomstenbelasting, de kosten werden gedekt door de fabrieken en hun eigenaars. In 1879 opende in Ennenda een station met drie sporen bij de opening van de lijn Glarus-Linthal. Chocolatier Läderach, opgericht in 1962 en vandaag met meer dan 700 medewerkers wereldwijd, heeft zijn hoofdzetel in Ennenda.

Waarom deze plek bijzonder is

Ennenda, tegenwoordig een deel van de gemeente Glarus, was eind 19e eeuw de rijkste gemeente van Zwitserland — een rijkdom opgebouwd via de handel in leistenen tafels en later de textielindustrie, nog zichtbaar in het Gemeindehaus, een gemeentepaleis opgetrokken in 1889-1890 voor 180.000 frank. Het dorp ligt aan de voet van hellingen waar verrucano-gesteente en steenslag het landschap evenzeer vormden als de fabrieken; vandaag heeft chocolatier Läderach, opgericht in 1962, hier zijn hoofdzetel.

Geschiedenis en oorsprong

De plaatsnaam verschijnt in de 14e eeuw in een grondregister van de Habsburgers en van Säckingen als 'Obront und Nydern Ennent-A'. Vanaf 1616 introduceerde Jakob Bellersheim, afkomstig uit Hessen, er de vervaardiging van leistenen tafels; dit ambacht, bloeiend van het midden van de 17e tot het midden van de 18e eeuw, maakte van Ennenda een handelsdorp waarvan de firma's in heel Europa actief waren. Na de neergang ervan nam de textielindustrie het over, en tegen het einde van de 19e eeuw werd Ennenda de rijkste gemeente van Zwitserland: het eerste schoolgebouw van het kanton opende hier in 1832, en het Gemeindehaus, gebouwd in 1889-1890, blijft de zichtbaarste getuige daarvan. Geologisch ontstonden de naburige bergen tijdens de hoofdoverschuiving van de Glarner Alpen, die het verrucano blootlegde, een gesteente dat in het Glarnerland vrijwel alleen hier voorkomt; het steenslagrisico dat het met zich meebrengt gaf zijn naam aan de Gesslerstein, de bekendste van de naar het dal gestorte blokken.