Gotthardpas

De Gotthardpas kruist de Zwitserse Alpen op 2.107 meter en verbindt Andermatt, in het kanton Uri, met Airolo, in dat van Ticino. Het hoogste punt is geen smalle inkeping maar een brede glaciale kom vol meren en granieten platen, waar het oude hospitium, een hotel, een restaurant, een winkel en een museum staan. In die kom werd een stuwdam gebouwd.

Van de top dalen twee wegen naar Airolo: de tremola vecchia, de oude, bijna volledig geplaveid, en de recentere tremola nuova. De naam van de pas verwijst naar Godehard van Hildesheim; de overgang zelf zou rond 1220 zijn geopend, mede dankzij de bouw van de Duivelsbrug. Zijn voordeel boven de andere passen van de Centrale Alpen lag in een betrekkelijk geringe hoogte en in korte, gemakkelijke toegangsdalen.

Die kortere weg heeft geteld. Er liep het grootste deel van de rechtstreekse uitwisseling tussen Noord-Zwitserland, Ticino en Italië; hij verbond de Povlakte met Noord-Europa en droeg bij aan de welvaart van zowel Milaan als Zürich. Het kanton Uri won er nieuw gewicht en mogelijke doorgangsrechten mee: zijn afhankelijkheid van Rudolf II van Habsburg, graaf van Zürich, wordt in 1231 afgekocht in naam van Frederik II, en de rijksonmiddellijkheid wordt het toegekend. De eerste confederatie van kantons vormt zich aan het eind van de dertiende eeuw rond het Vierwoudstrekenmeer en richting Ticino — de pas staat daar niet buiten.

De gebouwen op de pas bewaren het spoor van dat lange gebruik. In de negende of tiende eeuw verrijst een klein heiligdom, in 1230 wordt een kapel gewijd, in 1237 wordt het hospitium voor het eerst vermeld. Na een lawine wordt het gebouw in 1774 in steen herbouwd en van een achthoekige stal voorzien. De oude souste, van 1834 tot 1837 gebouwd naar plannen van Domenico Fontana en herkenbaar aan haar arcadeportiek, diende als douanepost en goederendepot voordat zij vanaf 1866 welgestelde reizigers ontving; vandaag huisvest zij het nationale Gotthardmuseum.

Waarom deze plek bijzonder is

De Gotthard dankt zijn plaats eerder aan een gunstige meetkunde dan aan hoogte: slechts 2.107 meter, een lager tracé dan dat van de naburige passen in de Centrale Alpen, en korte toegangsdalen aan beide zijden. De plek hield kunstenaars evenzeer vast als kooplieden: Goethe verbleef hier in november 1779 bij de kapucijnen en wijdde een passage van zijn Zwitserse reizen aan de pas; Turner gaf hem in 1842-1843 in aquarel weer. De Ronde van Zwitserland op haar beurt trok er tussen 1933 en 2014 zevenendertig keer overheen.

Geschiedenis en oorsprong

Het hospitium wisselde meermaals van beheer. Kapucijner paters bestuurden het; Federico Borromeo plaatste er in 1602 een priester en liet tussen 1623 en 1629 een huis voor reizigers bouwen. Het Albergo Monte Prosa, opgetrokken naar plannen van A. Regli, werd in 1886 ingehuldigd. In de twintigste eeuw wordt de pas ook een militaire stelling: het artilleriefort Sasso da Pigna wordt in 1941 en 1942 gebouwd en is vandaag omgevormd tot museum. In de tweede helft van diezelfde eeuw heeft het Zwitserse leger verouderde munitie in het meer bij de pas laten zinken.