Brienzermeer

Het Brienzermeer ligt in een smalle laagte van het Berner Oberland, tussen het dorp Brienz in het oosten en Bönigen in het westen. Vijftien kilometer lang, tweeënhalve breed, een dertigtal vierkante kilometer oppervlak, gehouden op 564 meter. De oevers dalen loodrecht onder de waterlijn, zonder ondergelopen strand: geen ander meer van het kanton Bern haalt zulke diepte. De Aare doorkruist het — het eerste meer van haar loop — en trekt door naar Interlaken en het Thunermeer; ook de twee Lütschine, afgedaald uit Grindelwald en Lauterbrunnen, monden hier uit. De Giessbachwatervallen storten op de zuidoever, en Iseltwald duwt zijn eilandje, het Schnäggeninseli, het water in.

De kleur van het meer komt niet uit de lucht maar uit wat de rivieren erin voeren. Het stroomgebied beslaat 1134 vierkante kilometer op gemiddeld 1950 meter hoogte; meer dan de helft ervan is onvruchtbaar — puin en gletsjers — en de erosie levert er elk jaar 300 000 ton minerale deeltjes. Dat gesteentestof, de gletsjermelk, bepaalt de tint: het water is bijna blauw en helder in de winter, wordt groen bij de sneeuwsmelt en slaat in volle augustus om naar melkgrijs. Een druppel blijft er 980 dagen voor hij verder gaat, en de bodemafzetting, meer dan 350 meter dik, wint twee centimeter per jaar — in dat tempo is de kom over 13 000 jaar opgevuld.

In één generatie is het meer een van de voedselarmste van Zwitserland geworden. Na het verbod op fosfaat in wasmiddelen in 1986 en de bouw van zuiveringsinstallaties in het stroomgebied zakte het fosfaatgehalte vanaf 2001 onder de microgram per liter, een recordwaarde onder de grote meren van het land. Het zoöplankton werd schaars en de brienzlig, een marene die nergens anders leeft, draagt het teken ervan: op vier jaar maten deze vissen 26 centimeter bij 200 gram, nu nog 18 bij 40 gram. De marenevangst, boven de 15 kilo per hectare rond 1980, is teruggevallen tot één kilo. De bodem bewaart bovendien 280 ton munitie, in 1948-1949 afgezonken op 180 tot 200 meter; de sedimenten dragen er slechts sporen van, 100 tot 1000 maal onder de wettelijke grenswaarden, en er is besloten ze daar te laten.

De steile hellingen legden lang de boot op: tot in de 19e eeuw reisden het vee dat naar de alpweiden ging en de in Goldswil gebroken steen over het water. De omslag kwam in etappes — eerste stoomboot in 1839, doorlopende weg langs de noordoever in 1865, spoorlijn aangelegd tussen 1872 en 1916, autosnelweg A8 langs de zuidoever sinds 1988. Als bedrijfstak heeft het meerverkeer dat niet overleefd; als manier van oversteken wel.

Waarom deze plek bijzonder is

Weinig meren tonen zo duidelijk het werk van de rivieren die ze vullen: hier verandert de tint met het seizoen, van het heldere blauw van de winter naar het melkgrijs van augustus, omdat de Aare en de Lütschine er 300 000 ton deeltjes per jaar lossen. De oevers duiken zonder richel weg, de kom is de diepste van het kanton Bern, en het oppervlak is in het geschreven geheugen slechts eenmaal dichtgevroren, in 1356.

Geschiedenis en oorsprong

Het meer bezet een tektonische breuk die de gletsjer van het Aaredal heeft uitgediept: bij het laatste glaciale maximum reikte het ijs hier tot tussen 1600 en 1800 meter, en de rotsbodem daalt tot 400 meter onder zeeniveau. Zo'n 16 000 jaar geleden ijsvrij geworden, vormde het toen één watervlak met het Thunermeer, een zestig kilometer lang, van Meiringen tot Uttigen; het waren de afzettingen van de Lütschine die beide scheidden door de vlakte van Interlaken op te bouwen. In de middeleeuwen was het water een rijksleen dat de heren van Ringgenberg en de Eschenbach deelden, voordat het klooster van Interlaken het geheel tussen 1146 en 1439 samenbracht. In 1434 sloot een in de Aare gebouwde drempel voor een molen de vissen de weg af en verdronk de vlakte van Brienz in moeras. De rechten gingen bij de Reformatie naar Bern, in 1803 naar het kanton, in 1848 naar de Bondsstaat.